Unsicherheit ist die Signatur der Epoche

8 februari 2015. Door de titel weet ik alweer waarom in Duits een mooie taal vind. De onzekerheid is het kenmerk van onze tijd. Het stond in de Duitse krant ‘Die Welt’ http://www.welt.de/print/wams/wirtschaft/article136990022/Vom-Fehlen-einer-Ordnung.html.
Volgens deze krant is ons bestaan dus onzeker geworden. Er kan zelfs weer een grote oorlog in Europa gaan plaatsvinden door de Oekraïne crisis. Als ik dit lees zou ik haast weemoed naar de stabiliteit van de bipolaire wereld van de Koude Oorlog krijgen, toen de wereld opgedeeld was in onwrikbare invloedssferen die de betrokken partijen respecteerden. Vanaf de zijlijn van de Oekraïnecrisis lijkt Europa handenwringend toe te kijken (vooral mevrouw Merkel) terwijl de VS telkens oproepen tot meer daadkracht. L’ histoire se répète, maar nooit helemaal. Ik zie parallellen met het Bosniëconflict. Als de Europese onmacht naar de zin van Washington te lang duurt, zullen de VS over de hoofden van de Europese leiders heen wederom in een Europees conflict ingrijpen, al is het ‘maar’ met wapenleveranties aan Oekraïne (gevolgd door instructeurs enz. enz.).

Vooral Duitsland kampt met een groot dilemma. Het heeft de laatste jaren een toenemend principiële houding aangenomen als het ging om mensenrechten en soevereiniteit van de volkeren. Heel nobel maar je kunt er ook in doorslaan, de vaardigheid om pragmatisch op te treden verliezen en zoals we nu zien zelfs de vrede in Europa te verspelen. Duitsland staat met zijn principes tegenover een president Putin die vasthoudt aan (of teruggekeerd is naar) het denken in invloedssferen. Of zoals ik laatst las: ‘The West’s inability to comprehend how Vladimir Putin sees the world means it has trouble thinking constructively about how to deal with him‘. Vanuit Putins standpunt gezien heeft de EU door luidkeels partij te kiezen tijdens het begin van de Oekraïnecrisis de rode lijn van Putins invloedssfeer overschreden. En hij slaat nu met alle middelen terug met uitzondering van een openlijk gevoerde oorlog.

Nu de Oekraïnecrisis steeds gevaarlijker wordt, kijkt heel Europa naar de domineesdochter Angela Merkel (over principes gesproken) in de hoop dat Duitsland bij uitstek de potentie heeft om deze crisis op te lossen. Duitsland is het land waar Putin veel respect voor heeft en hij weet dat dit land Rusland kent als geen ander. Het heeft in de afgelopen honderd jaar (dat is afgemeten tegen de Europese geschiedenis helemaal niet zo lang) tweemaal een catastrofale oorlog met Rusland gevoerd, één derde van Duitsland is in feite tot aan 1989, vierenveertig jaar lang, bezet geweest door Rusland. Duitsers en Russen hebben zeker sinds 1700 een intensieve relatie op hoog politiek en cultureel niveau onderhouden. Ook daardoor leert men elkaar goed kennen al is het niet altijd van harte geweest. Je mag dus wel stellen dat Duitsland de psyche van Rusland (ik vermijd bewust het cliché van de ‘Russische ziel’) goed kent, een mentale conditie die is gevormd door vele crises en rampen die het land heeft doorleefd – om te beginnen met verstikkende bezetting door de Mongolen en te eindigen met de chaos van de onttakeling van de Sovjet Unie. Putin heeft dit laatst genoemde aspect niet voor niets zo uitdrukkelijk in een speech aangewezen als een van de grootste geopolitieke rampen van de afgelopen eeuw (‘ Above all, we should acknowledge that the collapse of the Soviet Union was a major geopolitical disaster of the century‘), http://archive.kremlin.ru/eng/speeches/2005/04/25/2031_type70029type82912_87086.shtml. Je zou deze toespraak kunnen zien als de prelude van Putins geopolitieke handelen in de Krim en het oosten van Oekraïne.

Je zou kunnen zeggen dat Duitsland de sleutel heeft tot de oplossing van de Oekraïnecrisis, maar dat gaat slechts goed als Duitsland niet verstard blijft in zijn principes. Daarbij helpt ook niet dat Duitsland is bloot gesteld aan vileine aanvallen waarbij het toegeven aan Rusland vergeleken wordt met het toegeven aan Hitler tijdens de Sudetencrisis en het daaruit voortkomende heilloze Verdrag van München, http://nl.wikipedia.org/wiki/Verdrag_van_M%C3%BCnchen. Dit beperkt Duitslands broodnodige manoeuvreervrijheid. Wat wel zal helpen is minder vastklampen aan principes, de terugkeer naar een meer pragmatische grondhouding, beseffen dat het denken in invloedssferen (helaas) niet met de Koude Oorlog is begraven en vooral begrijpen dat je met een atoommacht geen oorlog kunt riskeren (tenzij jezelf wordt aangevallen). Het Oekraïneconflict zou moeten worden bevroren net als het Bosniëconflict en heel spijtig voor Oekraïne – we moeten eerlijk toegeven dat wij hun territoriale integriteit niet kunnen garanderen. Wat wij wel kunnen is compensatie bieden in de vorm van economische hulp en ze ondersteunen bij het uitonderhandelen met Putin van betaalbare energiezekerheid.

Heel wrang, en moreel abject wellicht – wij tonen weer eens onze hypocrisie. Maar liever dat dan de kans lopen een oorlog met een atoommacht in te glibberen. Op haar ziekbed (en uiteindelijk sterfbed) in 2006 maande mijn moeder mij om de komende jaren vooral te gaan genieten. Zij voorzag namelijk – zo zei ze – hele nare tijden. In deze tijd moet ik daaraan vaak terugdenken en intussen weet ik ook wat zij daarmee bedoelde: ‘Unsicherheit wird die Signatur deiner Welt‘.