Russische schilderijen

200px-AnimalFarm_1stEd-w800-h6006 november 2013. De vondst van de meer dan duizend geroofde schilderijen in een klein en onopvallend flatje in München overschaduwt inmiddels ons Nederlandse schilderijennieuws. Ik heb het over de 139 stuks roofkunst in de Nederlandse musea. http://nos.nl/artikel/568397-139-stuks-roofkunst-in-musea.html Ook al is het inmiddels zo’n drie generaties geleden, nog steeds spreekt de brute onteigening van Joodse kunstverzamelaars tot de verbeelding. De schaamte van een museumdirecteur waar zo’n werk wordt bewaard (ook al is het te goeder trouw gekocht) is te volgen. Zie voor een tragisch stuk docudrama (in het Duits) over het leeghalen van een Joodse woning: (Nacht über Deutschland, November 1938. http://www.zdf.de/ZDFmediathek#/beitrag/video/2006504/Nacht-über-Deutschland:-Pogrom-1938 (de bewuste scene is te vinden op 27.15 minuten).

Als jurist vind ik het interessant om te horen als een betrokken kunstonderzoeker of museumdirecteur zegt dat teruggave een ‘ethische verantwoordelijkheid’ is (Rudi Ekkart) of dat teruggave moet gebeuren omdat het ‘een verleden is waarop een smet rust’ (Benno Tempel). Met andere woorden, de moraal is de drijfveer om terug te geven en die moraal blaast alle juridische barrières op. Op zo’n moment zijn er juristen die beginnen te likkebaarden (de bloedhonden!) want het zet de deur wagenwijd open voor andere claims.

Hoe zat het ook alweer? Slechts vijftien jaar voordat de eerste Joodse onteigeningen in Duitsland begonnen (1933) werden op net zo’n brute wijze de Russische burgerij en adel van hun schilderijen beroofd. In de 1920er en 1930er jaren zijn er veilingen georganiseerd waarop de Sovjet Unie veel gestolen Russisch antiek en dito kunstvoorwerpen verpatste. Daarvan is het meeste bij particulieren in het Westen terechtgekomen en… ongetwijfeld bij Westerse musea. Tot voor kort werden ‘Russische’ claims steevast afgewimpeld met juridische argumenten (diverse landen hadden daartoe afspraken gemaakt met de Sovjet Unie). Sterker nog, er worden doodleuk exposities georganiseerd waarbij de Russische roofkunst sans gêne aan de museummuren hangt: http://www.hermitage.nl/nl/tentoonstellingen/matisse_tot_malevich/ Gezien hun recente uitspraken, ben ik benieuwd hoe de heren Ekkart en Tempel reageren als zij met een ‘Russische’ claim te maken krijgen. Zou het net zo welwillend zijn of juist niet? In dat laatste geval is het mijns inziens niet uit te leggen dat de moraal alleen maar geldt voor de een en niet voor de ander, zeker als er maar vijftien jaar zit tussen het ene en het andere begane onrecht.

20131106103115_00001-w800-h600
Schilderijenexpositie Taurische paleis 1905 (afbeelding is een ansichtkaart)

Laten we een uitstapje maken naar het Russische Rijk. In februari 1905 opende de beroemde Diaghilev http://nl.wikipedia.org/wiki/Sergej_Diaghilev een weergaloos indrukwekkende expositie in het Taurische paleis (Sint Petersburg, Rusland) http://nl.wikipedia.org/wiki/Taurisch_Paleis met schilderijen die voornamelijk eigendom waren van de Russische adel.  Meer dan vierduizend portretten werden getoond. In de prachtige biografie van Sjeng Scheijen over Diaghilev (‘Sergej Diaghilev, een leven voor de kunst’http://sjengscheijen.com/?cat=7 wordt een toespraak van de organisator aangehaald: ‘Hier wordt het einde van een tijdperk onthuld. Duister, dichtgespijkerd familiebezit; paleizen, beangstigend in hun doodse pracht, tegenwoordig bewoond door lieve, middelmatige mensen, die niet langer de zwaarte van het vroegere allooi aankunnen. In deze paleizen eindigen niet alleen mensen hun laatste dagen, hier eindigt een levenswijze.‘ Hij zou gelijk krijgen. Dertien jaar later waren diverse van deze paleizen gereduceerd tot smeulende resten en bleken de schilderijen vernietigd te zijn of op drift geraakt – wellicht op weg naar een Westers museum.

Update: intussen heb ik correspondentie hierover gevoerd met een directeur van een van de grote musea in Nederland (ik zal geen naam noemen omdat ik hem geen toestemming heb gevraagd om zijn uiting publiek te maken). Hij gaf het volgende aan: ‘Uw vraag of deze visie [redactie: dat Joodse roofkunst zonder omhaal dient te worden terug gegeven] één op één is toe te passen op Russische roofkunst is een interessante kwestie. Deze dient beantwoord te worden in het grotere perspectief van roofkunst zoals die wereldwijd en steeds vaker wordt gevoerd. Hierbij wordt zelfs teruggegaan tot de tijd van Napoleon. Het onderzoek naar Russische roofkunst staat pas aan het begin. U begrijpt dat ik deze discussie met belangstelling volg. Het innemen van een standpunt is vooralsnog niet aan de orde‘.

En hoe aardig ook bedoeld van deze museumdirecteur (hij beantwoordt tenminste mijn brief), ik ben het niet met hem eens. Ik maak onderscheid tussen de roofkunst die simpelweg door verovering en bezetting in handen van de ‘bezetter’ is gevallen, zoals in de tijd van Napoleon (zo heeft de Franse keizer onder meer de quadriga op het Brandenburger Tor meegenomen, http://en.wikipedia.org/wiki/Quadriga) en de beroving van groepen die enkel op grond van hun afkomst werden bestolen door hun eigen staat – zoals de Joodse minderheid in Duitsland en Russische bovenlaag in Rusland. Gezien de grote inspanning die men zich getroost inzake de geroofde Joodse bezittingen zou hetzelfde moeten gelden voor de gestolen bezittingen van de Russische bovenlaag. Of geldt de leuze van Orwell nog steeds: All animals are equal but some animals are more equal than other animals?

Van Gogh-w800-h600
Artwork stolen from a Russian aristocrat

Update 2: de nakomelingen van de Russische bovenlaag beginnen zowaar uit hun winterslaap te ontwaken en zich te roeren. Zie het volgende krantenartikel: http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/5400911/Russian-aristocrats-heir-reclaims-Van-Gogh-painting-looted-by-Lenin.html en het gaat om dit schilderij (Van Gogh!) dat bij de universiteit van Yale hangt. Als bijgerecht een bijtend berichtje (bijtend in de richting van het o zo ethische Yale) van Artnet http://www.artnet.com/magazineus/features/finch/night-cafe6-4-09.asp. En tenslotte de (voorlopige?) einduitslag van de rechtszaak Konowaloff tegen Yale: http://www.usatoday.com/story/news/nation/2014/03/21/yale-van-gogh-painting/6709441/ (update 5 september 2014).

Nog even over de schilderijen die in het Münchense flatje zijn gevonden. Cornelius Gurlitt  (http://de.wikipedia.org/wiki/Cornelius_Gurlitt_(Kunstsammler)) is de eigenaar van het kleine appartement. Samen met zijn advocaat heeft hij deze (Duitstalige) website opgezet: http://www.gurlitt.info/index.html. De door alle commotie enigszins in verwarring verkerende kunstliefhebber verkondigde via dit medium dat de kriskras door de woning verspreide kunstobjecten voor het overgrote deel van hem zijn. En zie hier (‘Lost Art’ website) foto’s van enkele van zijn kunstwerken: http://www.lostart.de/Webs/EN/Datenbank/KunstfundMuenchen.html. Dit verhaal sleept zich momenteel nog voort ondanks Gurlitt inmiddels overleden is (status september 2014). Ik ben benieuwd of de erfgenaam van de beladen warboel – een museum in Zwitserland – de aanvaarding van de boedel aandurft… Wordt vervolgd (update 5 september 2014).