Iets over mentaliteit (Deel 2)

12 december 2015. In deel 1 van dit betoog is een oproep gedaan om het fenomeen ‘mentaliteit’ te onderzoeken. Want, mogelijk is het de sleutel tot welvaartsvorming in landen waarbij dat nu niet lukt. In deze blog wordt een nadere uitleg gegeven over mentaliteit.

De ‘juiste’ mentaliteit als voorwaarde voor welvaart – het blijft een gewaagde theorie. Het denken in mentaliteiten brengt het risico mee in stereotypen (vooroordelen) te vervallen, zie: (https://nl.wikipedia.org/wiki/Mentaliteit). En bovendien schurkt het tegen het racisme aan. Dit zou weleens de reden kunnen zijn waarom onderzoekers – naar mijn weten – tot nu toe geen of weinig onderzoek naar mentaliteit hebben gedaan. Als zo’n onderzoek toch wordt uitgevoerd, dan kan het zich op de volgende vragen richten: bestaat mentaliteit überhaupt of is het maar een diffuus containerbegrip voor een aspect zoals ‘cultureel bepaald gedrag’? En als het wel blijkt te bestaan, wat is het dan, hoe ontstaat het en (het belangrijkste) hoe verandert het? Dat het begrip ‘mentaliteit’ al tijden lang ‘zonder gene’ wordt gebruikt, blijkt uit diverse krantenartikelen. Hierbij een kleine selectie: (NRC Handelsblad, let op: mogelijke betaal/aanmeldmuur): https://myjour.com/a/nrc-reader/westen-miskende-mentaliteit-sovjetmens?utm_campaign=Share&utm_medium=feed&utm_source=Myjour%2BFeed, of zoals in de Volkskrant: http://www.volkskrant.nl/archief/nederlanders-bekend-om-duitse-mentaliteit~a585690/

Als je dit leest, zou je zeggen, er is niets mis met het gebruik van het woord / verschijnsel. Het wordt in ieder geval toegepast als het gaat om blanke of welvarende bevolkingsgroepen (bij voorkeur Duitsers en Russen). Maar als het niet om blanken gaat, ligt het verwijt van racisme snel op de loer. Met dit verwijt wordt echter voorbij gegaan aan één fundamenteel verschil tussen het oordelen op basis van mentaliteit en het oordelen vanuit een racistisch denkbeeld: dat je van een bepaald ras bent, is aangeboren en dat kun je niet veranderen, maar mentaliteit lijkt vooral aangeleerd gedrag te zijn en dat kun je wel degelijk veranderen.

Het meest sprekende voorbeeld van mentaliteitsverandering is de transformatie van Singapore na de dekolonisatie. Wat begon in 1965 als een bevolking die kampte met inefficiëntie, nepotisme, corruptie en clandenken is vandaag uitgegroeid tot een van de meest productieve landen met een hoog welvaartsniveau. Een voorbeeld van de hoop dus. Naar mijn mening heeft dit vooral te maken met de aanpassing van de Singaporese mentaliteit aan het geldende (westerse) economisch systeem. Dit met dank aan de grote ‘mentaliteitsveranderaar’ Lee Kuan Yew, https://nl.wikipedia.org/wiki/Lee_Kuan_Yew .

Er wordt gezegd dat Singapore de welvaart vooral te danken heeft aan zijn natuurlijke haven en de – qua handel – strategische ligging. Maar beide heeft Aden (Jemen) ook. Daar is helaas niet veel op gang gekomen voor wat betreft economische groei (https://nl.wikipedia.org/wiki/Aden_%28stad%29). Dus de ligging is maar een deel van het verhaal. De kernbegrippen die de spectaculaire opkomst van Singapore verklaren zijn: openstaan voor buitenlandse invloeden (vooral investeringen), het bestuur klein, efficiënt en eerlijk houden (vooral hier moet de mentaliteit meewerken) en tenslotte, wat opgebouwd is wordt onderhouden en verbeterd (ook hiervoor is de ‘juiste’ mentaliteit nodig, zoals een gemeenschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel). Wie dit tot zich laten doordringen moet ervan overtuigd raken dat mentaliteit op zijn minst een randvoorwaarde is voor het ontstaan van welvaart.

Singapore
Het centrum van Singapore voor de grote mentaliteitsverandering, bron: oude ansichtkaart

Overigens wordt er soms beweerd dat het alleen maar (de mentaliteit van) de elite is, die de welvaartsvorming van een ontwikkelingsland blokkeert (toch weer dat ontbreken van good governance?). Maar dit blijkt niet uit de feiten. In de afgelopen decennia zijn in diverse landen elites uitgewisseld (vooral door revoluties) en elke nieuwe elite bleek veelal hetzelfde gedrag te vertonen als de afgeloste elite. Hieruit zou je kunnen concluderen dat er iets is dat in de bevolking zelf zit, dat gedrag voortbrengt waarmee welvaartsvorming geblokkeerd wordt. Mentaliteit?

Terug naar Singapore. Nadat de politiek de juiste basis voor welvaartsgroei in stelling had gebracht, nam de welvaart toe en daarmee ontstond er een uitdijende middenklasse. Het opvallende hierbij is dat de opkomende middenklasse als een versneller van mentaliteitsverandering gaat fungeren. Er bestaat volgens mij zoiets als een mondiale mentaliteit van de middenklasse, oftewel de mentaliteit van het ‘Midden’. Dit ‘Midden’ in Europa verschilt niet zoveel van het ‘Midden’ in bijvoorbeeld Singapore of Brazilië. De mensen van het ‘Midden’ streven in ieder geval dezelfde doelen en interesses na en vertonen op zijn minst in grote lijnen hetzelfde gedrag. Dankzij het ontstaan van een ‘Midden’ in diverse landen zullen de verschillende mentaliteiten op de wereld steeds meer naar elkaar toegroeien. Een mooie gedachte voor wie droomt van de ‘grote versmelting’ (zie daartoe mijn blog ‘Opdat wij versmelten‘).

Er zijn dus sterke aanwijzingen dat mentaliteit een rol speelt bij het toenemen van de welvaart. Wordt het dan niet de hoog tijd dit verder uit te zoeken? En moeten we hieruit niet een methode destilleren waarmee we degenen, die nog in welvaart kunnen leven, stimuleren om de daarvoor benodigde mentaliteitsverandering te ondergaan? Als we hiermee serieus aan de slag gaan, dan is deze blog een blog van de hoop.

(Ik zal hierna nog minimaal 1 blog aan dit thema wijden (‘de mentaliteitsveranderaars’). Het betoog wordt vervolgd…)

13 december 2015. Toeval of niet maar tegelijk met deze blog staat in het dagblad ‘Trouw’ van 12 december 2015 een artikel waarin ook over ‘mentaliteit’ wordt gesproken, en wel in samenhang met integratie: “Om echt Frans te zijn moet je je ook de Franse mentaliteit, zeden en gewoonten eigen maken.” Zie hier de link naar het hele artikel, http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/4206682/2015/12/13/De-elites-brengen-ons-in-gevaar.dhtml