Iets over mentaliteit (Deel 1)

12 december 2015. De migratie- en de terrorismecrisis hebben één raakvlak en daarmee bedoel ik niet de suggestie dat terroristen zich onder migranten en vluchtelingen mengen en zo Europa binnendringen. Wat ik wel bedoel is een bewering die je de laatste tijd steeds vaker hoort. Namelijk dat het verschil in welvaart en het verschil in perspectief (op een beter leven) de hoofdoorzaken zijn voor het terrorisme en de toenemende instroom van migranten uit Afrika en Azië. Volgens mij is dit maar de halve waarheid en ik zie dit eerder als de aanleiding maar niet als de oorzaak (de achterliggende reden). Die achterliggende reden is cruciaal om te weten. Want daarmee kan eindelijk begonnen worden met het verbeteren van de levensomstandigheden in de betreffende landen.

Sinds pakweg 1960 is van alles bedacht om de (hoofd)oorzaak van achterblijvende ontwikkeling in Afrika en Azië aan te wijzen. Eerst werd het kolonialisme als oorzaak genoemd. Toen dat in de jaren zeventig steeds minder houdbaar bleek te zijn, werd het neokolonialisme als de boosdoener aangewezen (waarbij westerse multinationals ontwikkelingslanden zouden leegzuigen zonder er iets voor terug te doen). Daarna was het beter onderwijs dat de ontwikkeling vanzelf op gang zou brengen. Ook dit bleek niet te werken. Zoals ik zelf op de Filipijnen heb meegemaakt, leidde dit tot een steeds beter opgeleide bevolking terwijl daarvoor geen banen beschikbaar waren (met als gevolg emigratie). De Filipijnse elite blokkeerde de toegang tot de betere banen voor mensen die niet toebehoorden tot hun clan. Als reactie hierop kwam in het Westen de gedachte op dat een goed bestuur (good governance, zonder een nepotistische en corrupte elite) het juiste ‘medicijn’ moest zijn: http://www.intussen.info/OldSite/Documenten/Noord/Bilateraal/Nederland/Good%20Governance%20-%20Als%20voorwaarde%20en%20doel.pdf. Inmiddels bestaat ook hierover de nodige twijfel, zo stond de volgende zin in een Vrij Nederland artikel uit 2013: ‘…in een onderzoek naar 120 landen blijkt geen of zelfs een negatief verband te bestaan tussen good governance en economische ontwikkeling.’ (https://www.vn.nl/ploumen-veel-good-governance-gewenst/)

Wat zou dan wel de hoofdoorzaak kunnen zijn? Ik ga iets opperen, met het risico dat ik te kort door de bocht ga (en zelfs uit de bocht vlieg). Het is een tikkeltje gewaagd: ik vraag mij namelijk af of het niet maken heeft met de mentaliteit die een bepaald land domineert? Bij mij is dit idee niet alleen gebaseerd op intuïtie, maar ook op observeren, luisteren en lezen. Stel dat mentaliteit inderdaad een hoofdrol speelt bij het al dan niet ‘slagen als maatschappij’ dan zou dat ook verklaren waarom immigranten uit die landen meer moeite hebben om te aarden, te integreren en hun toekomst te verbeteren (zelfs als ze al langer in het ontvangende land leven). Immigranten nemen immers bij hun immigratie hun mentaliteit mee. Als het daarbij gaat om een mentaliteit die sowieso niet ‘klikte’ met het mondiale economisch stelsel (het westerse kapitalisme), dan zal deze mismatch nog meer opspelen in een land waarvan de maatschappij volkomen is afgestemd op dat economisch stelsel. Immigranten die hun mentaliteit niet kunnen of willen aanpassen, trekken vaak terug in de vertrouwde omgeving van hun ‘eigen’ groep (of vormen daarmee zelfs een parallelle gemeenschap). Als het tegenzit ontstaat daarmee een vicieuze cirkel waarbij het welvaartstekort structureel wordt en generatie op generatie doorwerkt. De frustratie die hieruit kan voortkomen is een ideale voedingsbodem voor radicalisme – en daarmee in het ergste geval een voorstadium van terrorisme. Wordt het naar aanleiding van het voorgaande niet tijd om het fenomeen mentaliteit aan een nader onderzoek te onderwerpen? Wie durft…?

Interessant? Zie dan ook deel 2 van dit betoog.